سنگ کلیه پروتئینی اصطلاحی رایج در جستوجوهای فارسی است که در طبقهبندیهای پزشکی نوع مستقلی با این نام ندارد. معمولاً منظور از آن یکی از دو سنگ نادر است: سنگ سیستینی که در بیماری ارثی سیستینوری ایجاد میشود و سنگ ماتریکسی که ساختاری نرم و مخاطی-پروتئینی دارد و بیشتر با عفونتهای مزمن ادراری دیده میشود. این سنگها از پروتئین رژیم غذایی ساخته نمیشوند و وجود پروتئین در ادرار هم همیشه نشانه سنگ نیست.
- ماهیت: عنوان غیراستاندارد برای سنگهای نادر سیستینی و ماتریکسی.
- جنس: سیستین یک اسیدآمینه است و ماتریکس ترکیبی مخاطی-پروتئینی؛ هیچکدام «پروتئین غذا» نیستند.
- تفاوت مهم: سنگ کلیه و پروتئین در ادرار دو موضوع جداست؛ پروتئینوری به عملکرد فیلتر کلیه مربوط است.
- مهمترین اقدام: ادرار رقیق (بیش از ۳ لیتر در شبانهروز در سنگ سیستینی) و پیگیری با متخصص اورولوژی یا نفرولوژی.
در این راهنما تفاوت سنگ کلیه پروتئینی با سنگهای رایج، رابطه سنگ کلیه و پروتئین رژیم غذایی، تفاوت آن با پروتئین در ادرار، ظاهر سنگ، تشخیص، درمان سنگ کلیه پروتئینی و پیشگیری از عود را با تکیه بر منابع معتبر پزشکی مرور میکنیم.

سنگ کلیه چیست و چگونه تشکیل میشود؟
سنگ کلیه تودهای سخت از کریستالهای مواد معدنی و نمکهاست. وقتی ادرار غلیظ شود و املاح فرصت رسوب پیدا کنند، این کریستالها به هم میچسبند و در کلیه یا مسیر ادراری سنگ میسازند. شایعترین نوع، سنگ کلسیمی (بهویژه کلسیم اگزالات) است و پس از آن سنگهای اسید اوریکی و عفونی قرار دارند؛ سنگهای سیستینی و ماتریکسی که مدنظر این مقالهاند بسیار نادرتر هستند.

شناخت نوع سنگ اهمیت عملی دارد، چون برنامه درمان و پیشگیری کاملاً به ترکیب آن وابسته است. برای همین پزشک در بیماری که دچار سنگ میشود، معمولاً تحلیل ترکیب سنگ و آزمایش ادرار ۲۴ ساعته را درخواست میکند.
سنگ کلیه پروتئینی چیست؟
سنگ کلیه پروتئینی عنوانی است که کاربران برای سنگهای مرتبط با پروتئین و اسیدهای آمینه به کار میبرند، اما در منابع پزشکی نوع مستقلی با این نام تعریف نشده است. وقتی از سنگ کلیه پروتئینی صحبت میشود، معمولاً یکی از دو وضعیت زیر مدنظر است:
| ویژگی | سنگ سیستینی | سنگ ماتریکسی |
|---|---|---|
| ترکیب | سیستین؛ اسیدآمینهای که کلیه نمیتواند بهخوبی بازجذب کند | ماتریس نرم مخاطی-پروتئینی با مواد معدنی کم |
| علت اصلی | بیماری ارثی سیستینوری (بیشتر اتوزومی مغلوب) | عفونتهای مزمن یا مکرر ادراری؛ گاهی نارسایی مزمن کلیه یا همودیالیز |
| شیوع | حدود ۱٪ سنگهای بزرگسالان و ۶ تا ۱۰٪ سنگهای کودکان | بسیار نادر |
| تصویربرداری | معمولاً در رادیوگرافی و سیتی دیده میشود | اغلب کمسایه (رادیولوسنت) و تشخیصش دشوار است |
| پایه درمان | مایعات فراوان، قلیاییسازی ادرار و در موارد مقاوم داروهای اختصاصی | درمان عفونت و خارجکردن سنگ به روش اورولوژیک |

سیستین «پروتئین» نیست؛ یکی از اسیدهای آمینه سازنده پروتئینهاست. به همین دلیل نام «سنگ کلیه پروتئینی» از نظر علمی دقیق نیست، اما چون در جستوجوهای فارسی رایج است، در این مقاله با همین عنوان و با توضیح علمی آن بررسی میشود.
سنگ کلیه و پروتئین؛ آیا مصرف پروتئین باعث سنگ کلیه میشود؟
رابطه سنگ کلیه و پروتئین دو وجه دارد. وجه اول، پروتئین سنگ کلیه بهعنوان عامل خطر غذایی است: مصرف زیاد پروتئین حیوانی (گوشت قرمز، مرغ، ماهی، تخممرغ و مکملهای پروتئینی) ادرار را اسیدیتر میکند، دفع کلسیم و اسید اوریک را بالا میبرد و سیترات ادرار را که مانع رسوب است کاهش میدهد. نتیجه، افزایش خطر سنگهای کلسیمی و اسید اوریکی است. عبارت «سنگ کلیه پروتئین» در بسیاری از جستوجوها همین نگرانی را بیان میکند.
وجه دوم مربوط به سیستینوری است. پروتئینهای حیوانی منبع متیونیناند و متیونین پیشساز سیستین است؛ بنابراین در بیماران مبتلا، کاهش پروتئین حیوانی بخشی از برنامه درمان است. با این حال حذف کامل پروتئین توصیه نمیشود، چون کمبود تغذیهای ایجاد میکند.
هدف، مصرف متعادل پروتئین، جایگزینی بخشی از آن با منابع گیاهی (حبوبات، غلات کامل) و نوشیدن مایعات کافی است؛ میزان دقیق را پزشک یا متخصص تغذیه بر اساس نوع سنگ تعیین میکند.
سنگ کلیه و پروتئین در ادرار؛ تفاوت با دفع پروتئین از کلیه
بخشی از جستوجوهای «سنگ کلیه و پروتئین در ادرار» در واقع درباره دفع پروتئین از کلیه (پروتئینوری) است؛ وضعیتی متفاوت که نشان میدهد پروتئینهایی مانند آلبومین از فیلتر کلیه عبور کردهاند. این دو مشکل را نباید یکی دانست:
| ویژگی | سنگ کلیه | پروتئین در ادرار (پروتئینوری) |
|---|---|---|
| ماهیت | توده بلورین در کلیه یا مسیر ادراری | خروج پروتئین از فیلتر کلیه |
| نشانه شایع | درد پهلو، خون در ادرار، تهوع | اغلب بیعلامت؛ کف ادرار و ورم پلک یا پا در موارد پیشرفته |
| علل | کمآبی، اختلال متابولیک، ژنتیک، عفونت | دیابت، فشارخون، بیماری گلومرولی، عفونت، تب، گاهی ورزش سنگین (موقتی) |
| بررسی | سونوگرافی، سیتی، تحلیل سنگ، ادرار ۲۴ ساعته | آزمایش ادرار، نسبت آلبومین به کراتینین، ارزیابی عملکرد کلیه |
این دو میتوانند همزمان دیده شوند؛ مثلاً عفونت یا سنگ ممکن است همراه با خون و مقدار کمی پروتئین در آزمایش ادرار باشد. اما پروتئین پایدار و قابلتوجه در ادرار باید از نظر بیماریهای کلیوی ارزیابی شود.
پروتئین در ادرار با رژیم غذایی یا داروی گیاهی خوددرمانی نمیشود. ابتدا علت آن باید توسط پزشک یا متخصص کلیه مشخص شود.
علت ایجاد سنگ کلیه پروتئینی چیست؟
مهمترین علت شناختهشده سنگ سیستینی، سیستینوری است؛ نقصی ژنتیکی (مرتبط با ژنهای SLC3A1 و SLC7A9) در انتقال و بازجذب سیستین و چند اسیدآمینه دیگر در لولههای کلیه. بیشتر موارد بهصورت اتوزومی مغلوب منتقل میشوند؛ یعنی بیماری زمانی بروز میکند که کودک ژن معیوب را از هر دو والد بگیرد و حاملها (دارای یک ژن معیوب) معمولاً سنگ نمیسازند.
از میان اسیدهای آمینه دفعشده، فقط سیستین در ادرار حلالیت کمی دارد. حلالیت آن حدود ۲۵۰ میلیگرم در لیتر در pH برابر ۷ و حدود ۵۰۰ میلیگرم در لیتر در pH برابر ۷٫۵ است؛ بنابراین هر عاملی که حجم ادرار را کم یا ادرار را اسیدی کند، رسوب کریستال را آسانتر میکند. مصرف زیاد نمک و پروتئین حیوانی نیز دفع سیستین را بالا میبرد.
اگر در خانواده سابقه سنگ سیستینی یا سنگهای مکرر در سنین پایین وجود دارد، بررسی ادرار ۲۴ ساعته حتی بدون علامت، به تشخیص زودتر کمک میکند.
در سنگ ماتریکسی، علت اصلی متفاوت است: عفونتهای مکرر یا مزمن ادراری، بهخصوص با باکتریهای اورهآزساز مانند پروتئوس، و در برخی بیماران نارسایی مزمن کلیه یا همودیالیز. در این حالت بدن در پاسخ به عفونت مادهای مخاطی-پروتئینی میسازد که زمینه رسوب مواد معدنی را فراهم میکند.
علائم و عوامل خطر سنگ کلیه پروتئینی
علائم سنگ کلیه پروتئینی شبیه سایر سنگهای ادراری است و به اندازه، محل سنگ و وجود انسداد بستگی دارد. نکته مهم این است که سنگهای سیستینی معمولاً زودتر و با سرعت بیشتری نسبت به سنگهای رایج تشکیل میشوند و عود میکنند.
علائم شایع
- درد موجی و شدید پهلو که به کشاله ران میرود
- خون در ادرار
- تهوع و استفراغ
- سوزش یا تکرر ادرار
- تب و لرز در صورت عفونت
عوامل خطر
- سابقه خانوادگی سیستینوری
- شروع سنگ در کودکی یا جوانی
- سنگهای مکرر
- کمآبی و ادرار اسیدی
- عفونتهای ادراری مکرر
- نارسایی مزمن کلیه یا دیالیز (برای سنگ ماتریکسی)

عکس سنگ کلیه پروتئینی؛ ظاهر سنگ سیستینی و ماتریکسی
در جستوجوی «عکس سنگ کلیه پروتئینی»، آنچه واقعاً دیده میشود دو شکل متفاوت است. سنگ سیستینی اغلب زرد تا کهربایی و با ظاهری مومی و سفت است و در ادرار، بلورهای ششضلعی سیستین دیده میشود که نشانه تشخیصی است. سنگ ماتریکسی نرم، ژلاتینی و شکننده است، میتواند شکل حفرههای کلیه را بگیرد و گاهی در تصویربرداری بهسختی دیده میشود.

رنگ و شکل سنگ نمیتواند نوع آن را قطعی کند. تشخیص نهایی با تحلیل آزمایشگاهی ترکیب سنگ انجام میشود.
تشخیص سنگ کلیه پروتئینی
تشخیص با شرححال و بررسی سابقه خانوادگی، تعداد دفعات عود و سن شروع علائم آغاز میشود. سپس بسته به شرایط، این بررسیها انجام میشود:
آزمایشها
- آزمایش و میکروسکوپی ادرار (بلورهای ششضلعی سیستین)
- آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای سنجش مقدار سیستین
- تحلیل ترکیب سنگ؛ قطعیترین روش
- کشت ادرار در شک به سنگ ماتریکسی
تصویربرداری
- سیتیاسکن بدون کنتراست؛ دقیقترین روش برای دیدن سنگ
- سونوگرافی برای بررسی انسداد یا اتساع کلیه
- سنگ ماتریکسی ممکن است در تصویربرداری دیده نشود

درمان سنگ کلیه پروتئینی
درمان سنگ کلیه پروتئینی به نوع سنگ بستگی دارد. در سنگ سیستینی، هدف کاهش غلظت سیستین و افزایش حلالیت آن در ادرار است و برنامه معمولاً پلهپله پیش میرود:
- افزایش مایعاتهدف رساندن حجم ادرار به بیش از ۳ لیتر در شبانهروز است. مایعات باید در طول روز و شب پخش شوند و گاهی نوشیدن آب پیش از خواب یا یکبار در شب هم توصیه میشود.
- تعدیل رژیم غذاییکاهش نمک و پروتئین حیوانی (برای کمکردن متیونین) با نظر پزشک یا متخصص تغذیه.
- قلیاییسازی ادرارمعمولاً با پتاسیم سیترات یا بیکربنات پتاسیم و با هدف pH ادرار حدود ۷ تا ۷٫۵. pH بسیار بالاتر میتواند خطر سنگ فسفات کلسیم را بالا ببرد، پس پایش pH ضروری است.
- داروهای متصلشونده به سیستیناگر با اقدامات بالا هنوز سنگ تشکیل میشود، پزشک ممکن است داروهایی مانند تیوپرونین یا دیپنیسیلامین را تجویز کند. این داروها عوارض دارند و فقط با پایش پزشک مصرف میشوند.
برای سنگهای بزرگ یا انسدادی، مداخله اورولوژیک لازم است. سنگهای سیستینی ممکن است به سنگشکنی بروناندامی (ESWL) پاسخ کمتری بدهند؛ به همین دلیل گاهی روشهای آندوسکوپی مانند یورتروسکوپی با لیزر یا PCNL انتخاب میشود. در سنگ ماتریکسی، علاوه بر خارجکردن سنگ، درمان عفونت بر اساس کشت ادرار و پیشگیری از عفونتهای بعدی اهمیت اصلی دارد.
مصرف خودسرانه جوششیرین یا مکملهای قلیایی بدون پایش pH ادرار میتواند مفید نباشد و خطر عوارض را بالا ببرد. هر نوع دارو را فقط با نظر متخصص اورولوژی یا نفرولوژی مصرف کنید.
پروتئین وی و سنگ کلیه؛ کراتین و سنگ کلیه
بین ورزشکاران، پرسش درباره مکملها و سنگ کلیه بسیار رایج است. در اینجا شواهد موجود با احتیاط مرور میشود.
پروتئین وی و سنگ کلیه
درباره پروتئین وی و سنگ کلیه شواهد قوی مبنی بر ایجاد سنگ با مصرف متعادل در افراد سالم وجود ندارد، اما پودرهای پروتئین بار پروتئین روزانه را بالا میبرند و اثر آن به مجموع پروتئین مصرفی، آب بدن و سابقه فردی بستگی دارد. وی از منابع حاوی اسیدهای آمینه گوگردی است؛ بنابراین در سیستینوری یا سابقه سنگ مکرر، مصرف آن باید حتماً با پزشک هماهنگ شود.
کراتین و سنگ کلیه
درباره کراتین و سنگ کلیه نیز شواهد فعلی نشان نمیدهد کراتین مونوهیدرات با دوز معمول مستقیماً سنگ ایجاد کند، اما مطالعات محدودند. کراتین میتواند کراتینین خون را بدون آسیب کلیه بالا ببرد و تفسیر آزمایش را دشوار کند. افراد دارای سابقه سنگ یا بیماری کلیوی باید پیش از مصرف با پزشک مشورت کنند و مایعات کافی بنوشند. مصرف دوزهای بالای ویتامین C هم میتواند دفع اگزالات را بالا ببرد.
اگر سابقه سنگ دارید، پیش از شروع هر مکمل پروتئینی یا کراتین با پزشک مشورت کنید، آب کافی بنوشید و مصرف خودسرانه چند مکمل را همزمان کنار بگذارید.
پیشگیری و توصیههای تغذیهای
پیشگیری از عود نیازمند تغییر مداوم سبک زندگی و پیگیری منظم است. مهمترین اقدامات عبارتاند از نوشیدن مایعات بهاندازهای که حجم ادرار کافی شود، محدودکردن نمک، تعدیل پروتئین حیوانی، مصرف میوه و سبزی و انجام آزمایشهای دورهای ادرار.

نمک زیاد دفع سیستین و کلسیم را بالا میبرد. معمولاً مصرف سدیم در حد حدود ۲۳۰۰ میلیگرم در روز یا کمتر توصیه میشود؛ عدد دقیق را پزشک بر اساس وضعیت شما تعیین میکند.
اعضای خانواده بیماران مبتلا به سیستینوری هم میتوانند غربالگری شوند و بیماران مبتلا به سنگ ماتریکسی باید عفونتهای ادراری را سریع درمان کنند.
نیاز به مشاوره با متخصص اورولوژی دارید؟
برای بررسی سنگ کلیه پروتئینی، تعیین نوع سنگ و انتخاب روش مناسب درمان، فهرست پزشکان متخصص اورولوژی را در آرناپ ببینید.
👨⚕️ مشاهده پزشکان اورولوژیچه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
درد شدید پهلو همراه با تب و لرز، کاهش یا قطع جریان ادرار، استفراغ مداوم یا خون قابلتوجه در ادرار نیاز به ارزیابی فوری دارد؛ زیرا انسداد یا عفونت میتواند به آسیب کلیه منجر شود.
منابع علمی و مراجع این مقاله
اطلاعات این مقاله از منابع پزشکی و دستورالعملهای معتبر گردآوری شده است. این مقاله جایگزین ویزیت و تشخیص پزشک نیست.
- Mayo Clinic – Kidney stones
- MedlinePlus Genetics – Cystinuria
- PMC – Update on cystine stones (2020)
- Frontiers in Surgery – Cystinuria: Challenges and Surgical Management (2022)
- EAU Guidelines on Urolithiasis
- AUA News – A Stepwise Approach to Treatment of Cystinuria (2021)
- MSD Manual Professional – Cystinuria
- ERKNet – Cystinuria disease information
- Pan African Medical Journal – Bilateral kidney matrix stones
- ACS Nanoscience Au (2023) – Organic matrix and renal biomineralization
- PMC – Creatine monohydrate in an athlete with kidney stone history
- Dietary Supplements, Resistance Training, and Kidney Stone Risk: A Narrative Review
- National Kidney Foundation – Kidney stones
سوالات متداول
سنگ کلیه پروتئینی چیست؟
سنگ کلیه پروتئینی عنوان رایج و غیراستانداردی برای سنگهای نادر مرتبط با پروتئین و اسیدهای آمینه است. معمولاً منظور سنگ سیستینی ناشی از بیماری ارثی سیستینوری یا سنگ ماتریکسی با ساختار نرم مخاطی-پروتئینی است که بیشتر با عفونتهای مزمن ادراری دیده میشود.
آیا سنگ کلیه پروتئینی از جنس پروتئین رژیم غذایی است؟
خیر. سیستین یک اسیدآمینه است و در سیستینوری بهدلیل نقص بازجذب کلیوی در ادرار بالا میرود؛ سنگ ماتریکسی هم ماتریس مخاطی-پروتئینی است که در پاسخ به عفونت شکل میگیرد. هیچکدام مستقیماً از پروتئینی که میخورید ساخته نمیشوند.
سنگ کلیه و پروتئین چه ارتباطی با هم دارند؟
مصرف زیاد پروتئین حیوانی ادرار را اسیدیتر میکند و دفع کلسیم و اسید اوریک را بالا و سیترات ادرار را پایین میآورد، پس خطر برخی سنگها (کلسیمی و اسید اوریکی) بیشتر میشود. در سیستینوری هم پروتئین حیوانی منبع متیونین، پیشساز سیستین، است و پزشک ممکن است آن را محدود کند.
آیا پروتئین سنگ کلیه میسازد؟
پروتئین بهتنهایی «سنگ پروتئینی» نمیسازد، اما مصرف زیاد پروتئین حیوانی بهویژه همراه با کمآبی و نمک زیاد میتواند خطر تشکیل سنگ را بالا ببرد. حذف کامل پروتئین هم درست نیست؛ تعدیل مصرف با نظر پزشک یا متخصص تغذیه بهترین راه است.
سنگ کلیه و پروتئین در ادرار یکی است؟
خیر. سنگ کلیه رسوب بلورین در مسیر ادراری است، اما پروتئین در ادرار (پروتئینوری یا دفع پروتئین از کلیه) نشانه خروج پروتئین از فیلتر کلیه است و علل دیگری مانند دیابت، فشارخون، بیماریهای گلومرولی یا عفونت دارد. پروتئین پایدار در آزمایش ادرار باید توسط پزشک بررسی شود.
علائم سنگ کلیه پروتئینی چیست؟
درد موجی و شدید پهلو که به کشاله ران میرود، خون در ادرار، تهوع و استفراغ، سوزش یا تکرر ادرار و در صورت عفونت تب و لرز از علائم اصلیاند. در سیستینوری سنگها معمولاً زودتر و مکررتر از سنگهای رایج تشکیل میشوند.
عکس سنگ کلیه پروتئینی چه شکلی است؟
سنگ سیستینی اغلب زرد تا کهربایی با ظاهری مومی است و زیر میکروسکوپ بلورهای ششضلعی سیستین دیده میشود. سنگ ماتریکسی نرم و ژلاتینی است و در بعضی تصویربرداریها بهسختی دیده میشود. ظاهر سنگ برای تشخیص کافی نیست و تحلیل آزمایشگاهی لازم است.
سنگ کلیه پروتئینی چگونه تشخیص داده میشود؟
با شرححال و سابقه خانوادگی، آزمایش و میکروسکوپی ادرار، آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای سنجش سیستین، سیتیاسکن بدون کنتراست یا سونوگرافی و مهمتر از همه تحلیل ترکیب سنگ پس از دفع یا خارجکردن آن. در سنگ ماتریکسی کشت ادرار هم اهمیت دارد.
درمان سنگ کلیه پروتئینی چیست؟
در سنگ سیستینی پایه درمان نوشیدن مایعات فراوان برای رساندن حجم ادرار به بیش از ۳ لیتر در شبانهروز، کاهش نمک و پروتئین حیوانی، قلیاییسازی ادرار با پتاسیم سیترات تحت نظر پزشک و در موارد مقاوم داروهای متصلشونده به سیستین است. سنگهای بزرگ یا انسدادی به روشهای اورولوژیک نیاز دارند.
پروتئین وی و سنگ کلیه چه رابطهای دارند؟
شواهد قوی مبنی بر اینکه مصرف متعادل پروتئین وی در افراد سالم سنگ میسازد وجود ندارد، اما پودرهای پروتئین بار پروتئین روزانه را بالا میبرند. افرادی که سابقه سنگ دارند، بهویژه مبتلایان به سیستینوری، باید پیش از مصرف مکمل با پزشک مشورت کنند و مایعات کافی بنوشند.
کراتین و سنگ کلیه ارتباط دارند؟
شواهد فعلی نشان نمیدهد کراتین مونوهیدرات با دوز معمول مستقیماً سنگ کلیه ایجاد کند، اما مطالعات محدودند. کراتین میتواند کراتینین خون را بالا ببرد و آزمایش را گمراه کند. افراد دارای سابقه سنگ یا بیماری کلیوی باید پیش از مصرف با پزشک صحبت کنند و آب کافی بنوشند.
آیا سنگ کلیه پروتئینی دوباره برمیگردد و چگونه پیشگیری کنیم؟
بله، بهویژه در سیستینوری احتمال عود بالاست. نوشیدن مایعات در طول روز و شب، محدودکردن نمک و پروتئین حیوانی، کنترل pH ادرار طبق نظر پزشک، آزمایشهای دورهای و درمان سریع عفونتهای ادراری مهمترین اقدامات پیشگیرانهاند.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد شدید پهلو با تب و لرز، کاهش یا قطع ادرار، استفراغ مداوم یا خون قابلتوجه در ادرار همراه است، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ زیرا انسداد و عفونت ادراری میتواند به آسیب کلیه منجر شود.
جمعبندی
سنگ کلیه پروتئینی اصطلاحی رایج برای سنگهای نادر سیستینی و ماتریکسی است که از پروتئین رژیم غذایی ساخته نمیشوند. سنگ سیستینی به سیستینوری مربوط است و با مایعات فراوان، کاهش نمک و پروتئین حیوانی، قلیاییسازی ادرار و در موارد مقاوم داروهای اختصاصی کنترل میشود؛ سنگ ماتریکسی بیشتر با عفونت مزمن ادراری ارتباط دارد.
رابطه سنگ کلیه و پروتئین بیشتر بهصورت یک عامل خطر غذایی مطرح است و سنگ کلیه و پروتئین در ادرار دو مسئله جداست. اگر علائم هشداردهنده دارید یا در خانواده سنگهای مکرر دیده میشود، تحلیل نوع سنگ و بررسی تخصصی را به تعویق نیندازید.




